BIZNES

Polska na skraju podatkowej rewolucji: dlaczego emerytury i opieka zdrowotna pochłoną jeszcze więcej pieniędzy

Analiza

Wydatki socjalne w Polsce osiągnęły w 2024 roku poziom 23,1 proc. PKB, co plasuje kraj na podobnym poziomie co średnia krajów OECD, gdzie łączne wydatki publiczne i prywatne na cele socjalne wynoszą około 23 proc. PKB, a same środki publiczne to 21 proc. PKB. Według prognoz OECD, w latach 2023–2045 wydatki na emerytury w krajach organizacji wzrosną z 8,8 do 9,9 proc. PKB, a w Unii Europejskiej z 9,9 do 10,9 proc. PKB. Podobny trend dotyczy wydatków na zdrowie i długotrwałą opiekę, które mają wzrosnąć z 6,9 do 8,4 proc. PKB. Przyczyną tego zjawiska jest nieunikniony skutek starzenia się społeczeństw, gdzie liczba emerytów rośnie, a pracujących ubywa. Według danych OECD, głównym źródłem finansowania systemu socjalnego są obowiązkowe składki, których udział w finansowaniu spadł z 47 proc. w latach 90. do 43 proc. w 2023 roku. W Polsce problemem jest również wysoki odsetek samozatrudnionych, którzy stanowią 18–19 proc. rynku pracy, ale płacą zaledwie 4 proc. składek. Dodatkowo, szara strefa w Polsce, podobnie jak we Włoszech czy Belgii, uniemożliwia pełne monitorowanie dochodów i płac. Wśród rozwiązań, które mogą złagodzić ten problem, OECD wymienia obowiązkowe prywatne ubezpieczenia zdrowotne, jak w Holandii, czy uzupełnianie państwowych emerytur prywatnymi funduszami, jak w Islandii czy Szwajcarii. Jednak nie wszystkie rozwiązania okazują się skuteczne – przykładem jest Szwecja, gdzie zróżnicowane składki na dobrowolne ubezpieczenie od bezrobocia spotkały się z rezygnacją wielu osób. W Polsce dodatkowo pojawiają się zmiany w systemie 800+, które mogą wpłynąć na przyszłe obciążenia budżetowe, choć konkretne decyzje dotyczące tego świadczenia mają wejść w życie dopiero od 2027 roku. Wszystko to wskazuje na nieuchronny wzrost obciążeń podatkowych lub quasi-podatkowych, które będą konieczne, aby utrzymać obecny poziom opieki społecznej w obliczu starzenia się społeczeństwa.

Kontekst i Tło

Wzrost wydatków socjalnych w Polsce i całej Unii Europejskiej jest nieunikniony ze względu na demograficzne zmiany, które prowadzą do zwiększenia liczby emerytów przy jednoczesnym spadku liczby osób pracujących. To zjawisko wymusza poszukiwanie nowych źródeł finansowania, co w praktyce oznacza podwyżki podatków lub wzrost długu publicznego. Według ekspertów, najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest zwiększenie obciążeń podatkowych, szczególnie w przypadku podatków od kapitału, spadków i nieruchomości, które obecnie stanowią znikomą część wpływów budżetowych. Samozatrudnienie, które w Polsce stanowi 18–19 proc. rynku pracy, dodatkowo pogarsza sytuację, ponieważ osoby te płacą minimalne składki, co obciąża system finansowania emerytur i opieki zdrowotnej. Wprowadzenie obowiązkowych prywatnych ubezpieczeń zdrowotnych lub funduszy emerytalnych, jak w niektórych krajach europejskich, może złagodzić ten problem, jednak w Polsce takie rozwiązania napotykają na opór społeczny i trudności w implementacji. Wszystko to oznacza, że społeczeństwo polskie powinno się przygotować na wyższe podatki, które będą konieczne, aby utrzymać obecny poziom świadczeń socjalnych w przyszłości.

Komentarz Redakcji

Matematyka demograficzna jest nieubłagana – im więcej emerytów, tym mniej osób płacących składki. Polska, z rekordowym odsetkiem samozatrudnionych płacących minimalne składki, stoi przed dylematem: albo podnosić podatki, albo obniżać standardy opieki społecznej. Niestety, żaden z tych scenariuszy nie jest optymalny dla obywateli, którzy już teraz czują ucisk finansowy. Czy rząd ma odwagę wprowadzić obowiązkowe prywatne fundusze emerytalne, czy też po prostu zrezygnuje z reformy na rzecz krótkoterminowych łatek?