TECHNOLOGIE

Polski algorytm więzienny: tajemnica, która decyduje o wolności skazanych

Analiza

W 2023 roku Ministerstwo Sprawiedliwości wprowadziło system Pogłębionej Oceny Ryzyka Recydywy (PSORR-PL), który ma być kluczowym narzędziem decydującym o warunkach i czasie odbywania kary przez więźniów. Według oficjalnych oświadczeń, system ten ma zastąpić subiektywne oceny wychowawców więziennych, wprowadzając obiektywne kryteria opierające się na danych. Jednak już od momentu uruchomienia narzędzia, Helsińska Fundacja Praw Człowieka oraz środowisko prawnicze podnoszą poważne wątpliwości dotyczące jego przejrzystości i sprawiedliwości. PSORR-PL nie ujawnia żadnych szczegółów dotyczących algorytmu, w tym czynników branych pod uwagę, ich wag oraz mechanizmów decyzyjnych. W związku z tym, skazani i ich obrońcy nie mają możliwości skutecznego weryfikowania wyników, co narusza podstawowe zasady prawa do obrony. Wiceminister Maria Ejchart w 2025 roku podkreślała, że narzędzie pozwala Polsce dołączyć do elitarnej grupy krajów korzystających z takich rozwiązań, jednak brak transparentności uniemożliwia ocenę, czy system faktycznie spełnia swoje zadanie. Współczesne technologie sztucznej inteligencji w sektorze karno-więziennym są często krytykowane za brak odpowiedzialności algorytmicznej, a Polska nie jest tu wyjątkiem. W innych krajach, takich jak Stany Zjednoczone czy Wielka Brytania, podobne systemy są przedmiotem sporów sądowych z powodu podejrzeń o dyskryminację i brak przejrzystości. W Polsce sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana, ponieważ rząd nie udziela odpowiedzi na wnioski o dostęp do informacji publicznej dotyczące działania PSORR-PL, co zmusza organizacje pozarządowe do szukania rozwiązania w sądach administracyjnych. Aktualnie sprawa trafiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, gdzie fundacja domaga się ujawnienia kodu źródłowego i szczegółów działania algorytmu. Według ekspertów, brak transparentności w tak krytycznym systemie może prowadzić do poważnych błędów decyzyjnych, zarówno w kierunku przedłużania kary dla niewinnych, jak i zbyt wczesnego zwolnienia osób stanowiących realne zagrożenie dla społeczeństwa. W kontekście europejskich standardów ochrony praw człowieka, Polska stoi przed ryzykiem naruszenia zasad sprawiedliwości procesowej i prawidłowego funkcjonowania systemu karnego.

Kontekst i Tło

Wprowadzenie PSORR-PL stanowi przełom w polskim systemie karno-więziennym, ale jednocześnie stawia przed nim wyzwania etyczne i prawne. Algorytm, który decyduje o wolności skazanych, działa w zupełnej tajemnicy, co uniemożliwia skuteczną kontrolę społeczną i prawną. Długofalowe skutki takiego stanu rzeczy mogą obejmować naruszenie praw podstawowych więźniów oraz podważenie zaufania do całego systemu sądownictwa. Brak przejrzystości w działaniu algorytmu może prowadzić do sytuacji, w której osoby niesprawiedliwie uznane za wysokie ryzyko recydywy będą dłużej pozbawiane wolności, podczas gdy inni, stanowiąc realne zagrożenie, mogą zostać zwolnieni zbyt wcześnie. Ponadto, Polska ryzykuje konflikt z unijnymi standardami ochrony praw człowieka, co może mieć poważne konsekwencje polityczne i prawne. W dłuższej perspektywie, brak transparentności w tym obszarze może również odstraszać inwestycje w nowoczesne technologie w innych sektorach, gdzie kluczowe jest zaufanie społeczeństwa do systemów decyzyjnych. Sprawa ta staje się więc nie tylko kwestią prawną, ale również społeczną i technologiczną, wymagającą natychmiastowego rozwiązania.

Komentarz Redakcji

Polski system karny postawił na czarną magię algorytmów, nie pytając się, czy społeczeństwo jest na to gotowe. Tajemnica PSORR-PL to nie postęp, tylko powrót do czasów, gdy decyzje o ludzkich losach podejmowano bez żadnej kontroli. Kiedy sztuczna inteligencja decyduje o wolności, to nie tylko sprawiedliwość, ale i demokracja staje pod znakiem zapytania.